Praca zoopsychologa nie powinna zaczynać się od gotowej recepty. Każdy pies jest inny, podobnie jak każdy człowiek, który z nim żyje. To, co sprawdziło się w przypadku jednego psa, u drugiego może okazać się całkowicie nieskuteczne. Dlatego podstawą mojej pracy jest poznanie konkretnego psa, jego historii, środowiska, opiekuna oraz relacji, jaka ich łączy.
Poniżej przedstawiam najważniejsze elementy mojego sposobu pracy. Nie traktuję ich jako sztywnego schematu. Są raczej ramami, które pomagają mi uporządkować proces diagnozy, planowania i prowadzenia pracy z psem oraz jego opiekunem.
Wywiad, obserwacja i ocena
Pierwszym etapem jest zebranie możliwie dużej ilości informacji. Interesuje mnie nie tylko problem, z którym opiekun przychodzi, ale również cała dostępna historia psa: jego pochodzenie, wcześniejsze doświadczenia, środowisko, sposób życia, relacje z ludźmi i zwierzętami, dotychczasowe metody pracy oraz sytuacje, w których pojawiają się określone zachowania.
Równie ważna jak rozmowa z opiekunem jest bezpośrednia obserwacja psa. Podczas spotkania zwracam uwagę na sposób komunikowania się psa, jego reakcje na człowieka, otoczenie i różnego rodzaju bodźce, poziom pobudzenia, zachowania związane ze stresem oraz możliwości nawiązywania kontaktu i współpracy.
Nie interesuje mnie wyłącznie samo zachowanie. Staram się zrozumieć, co je poprzedza, w jakim kontekście się pojawia i jakie konsekwencje przynosi psu.
Istotna jest również ocena relacji pomiędzy psem a opiekunem. To właśnie człowiek będzie później realizował większość zaleceń, dlatego jego możliwości, wiedza, doświadczenie, sposób komunikowania się z psem oraz gotowość do wprowadzania zmian mają ogromne znaczenie.
Nie można przy tym zapominać o zdrowiu. Nie każde zachowanie jest wyłącznie problemem behawioralnym. Ból, choroba czy inne zaburzenia stanu zdrowia mogą wpływać na zachowanie psa lub je nasilać. Dlatego w przypadku jakichkolwiek wątpliwości zalecam konsultację z lekarzem weterynarii i odpowiednią diagnostykę.
Indywidualne podejście
Podobne zachowanie nie zawsze oznacza ten sam problem.
Dwa psy mogą reagować agresją, ale przyczyna, emocje towarzyszące temu zachowaniu, sposób jego utrwalania oraz możliwości pracy z każdym z nich mogą być zupełnie inne. Dlatego nie wierzę w jedną uniwersalną metodę rozwiązywania problemów behawioralnych.
Plan pracy musi być dopasowany zarówno do psa, jak i do człowieka.
Praca z psem jest jednocześnie pracą z jego opiekunem. Czasami to właśnie człowiek musi zmienić swoje przyzwyczajenia, sposób komunikacji, organizację dnia albo oczekiwania wobec psa. Nie zawsze jest to łatwe. Zdarza się, że znacznie łatwiej nauczyć psa nowego zachowania niż przekonać człowieka do zmiany własnego.
Indywidualne podejście wymaga ode mnie elastyczności, obserwacji i ciągłego poszukiwania rozwiązania najlepiej dopasowanego do konkretnego przypadku. Opracowany plan jest dla mnie punktem wyjścia, a nie instrukcją, której trzeba bezwzględnie przestrzegać. Jeżeli coś nie działa, nie widzę powodu, aby uparcie stosować tę samą metodę tylko dlatego, że została wcześniej zaplanowana.
Etyka i odpowiedzialność
Praca zoopsychologa nie zawsze wygląda jak spokojny trening na placu. Czasami spotykam psy, które mają poważne problemy w kontaktach z ludźmi lub innymi zwierzętami. Bywa, że ich zachowanie stwarza realne zagrożenie dla opiekunów, otoczenia, innych zwierząt, a także dla osoby prowadzącej pracę.
W takich przypadkach bezpieczeństwo musi być jednym z podstawowych elementów planu.
Oczekuję od opiekuna współpracy i zaangażowania. Jeżeli jednak widzę, że nie ma wzajemnego zaufania, gotowości do działania albo wspólnej płaszczyzny porozumienia, mówię o tym wprost. Nie chcę prowadzić współpracy w nieskończoność tylko po to, aby odbywały się kolejne płatne konsultacje.
To może być trudne zarówno dla mnie, jak i dla opiekuna, ale uważam, że uczciwość jest ważniejsza niż kolejna godzina treningu.
Podobnie postępuję wtedy, gdy proponowana przeze mnie metoda okazuje się nieskuteczna. Nie mam problemu z przyznaniem, że trzeba zmienić kierunek. W pracy z żywym organizmem nie istnieje jedna droga prowadząca zawsze do celu.
Moją zasadą jest również mówienie prawdy.
Jeżeli przypadek jest trudny, opiekun powinien o tym wiedzieć. Jeżeli droga do poprawy będzie długa, również powinien to usłyszeć. Jeżeli istnieje ryzyko, że pewnych problemów nie uda się całkowicie wyeliminować, nie będę obiecywał cudów.
Uważam, że opiekun ma prawo podejmować decyzje na podstawie rzeczywistego obrazu sytuacji, a nie obietnic składanych po to, żeby rozpocząć kolejną współpracę.
Jednocześnie moja praca nie kończy się w momencie opuszczenia placu treningowego. W miarę potrzeb pozostaję z opiekunami w kontakcie telefonicznym lub za pośrednictwem komunikatorów. Czasami wystarczy krótka wskazówka, żeby zapobiec błędowi albo właściwie zareagować na nową sytuację.
Plan pracy z psem
Pierwsze spotkanie powinno przynieść nie tylko diagnozę i rozmowę, ale również konkretne działania. Jeżeli pies i jego opiekun mają rozpocząć zmianę, nie ma sensu odkładać wszystkiego na kolejne spotkanie.
Mój plan pracy nie jest sztywnym schematem. Poszczególne elementy mogą być stosowane w różnej kolejności, powtarzane lub pomijane, zależnie od potrzeb konkretnego zespołu pies–człowiek.
1. Zebranie informacji
Podstawą jest wywiad z opiekunem oraz obserwacja psa. Zbieram informacje dotyczące historii, środowiska, zdrowia, codziennego funkcjonowania, relacji i dotychczasowych doświadczeń.
2. Ocena możliwości
Oceniam, jak pies reaguje na różne sytuacje i bodźce, jakie ma mocne strony oraz które obszary wymagają szczególnej uwagi.
Równocześnie oceniam możliwości opiekuna – jego wiedzę, doświadczenie, czas, możliwości organizacyjne i gotowość do pracy. Najlepszy plan treningowy nie będzie skuteczny, jeżeli człowiek nie będzie w stanie go realizować.
3. Opracowanie i modyfikowanie planu
Na podstawie zebranych informacji ustalamy pierwsze cele i sposoby ich osiągania.
Plan powinien jednak pozostawać elastyczny. Pies może reagować inaczej, niż zakładaliśmy, albo zrobić szybszy lub wolniejszy postęp. Dlatego regularnie analizuję efekty pracy i w razie potrzeby modyfikuję kolejne kroki.
4. Praca w kontrolowanych warunkach
Plac treningowy daje możliwość pracy w środowisku, w którym możemy kontrolować wiele zmiennych. Jest to dobre miejsce do nauki nowych zachowań, rozwijania umiejętności komunikacji oraz przygotowywania psa do trudniejszych sytuacji.
Nie chodzi jednak o to, aby pies był posłuszny wyłącznie na placu. Plac jest etapem, a nie celem samym w sobie.
5. Stopniowe wprowadzanie bodźców i sprawdzanie postępów
Kiedy pies jest gotowy, wprowadzamy kolejne bodźce i sytuacje. Ich intensywność oraz trudność powinny być dostosowane do możliwości psa.
W zależności od problemu może to oznaczać pracę z innymi psami, ludźmi, ruchem ulicznym, hałasem czy innymi elementami środowiska.
Następnie przenosimy wypracowane umiejętności poza plac – do rzeczywistego środowiska, w którym pojawia się problem.
Dopiero tam możemy sprawdzić, czy pies rzeczywiście nauczył się nowych sposobów reagowania, czy jedynie dobrze funkcjonuje w warunkach treningowych.
6. Przekazanie odpowiedzialności opiekunowi
Najważniejszym momentem pracy jest ten, w którym opiekun zaczyna samodzielnie radzić sobie z psem.
Moim zadaniem nie jest stworzenie psa, który dobrze zachowuje się wyłącznie podczas mojej obecności. Moim zadaniem jest nauczenie człowieka, jak rozumieć swojego psa, jak reagować w trudnych sytuacjach i jak utrzymywać wypracowane zmiany w codziennym życiu.
Współpraca z psem
Trening nie powinien sprowadzać się do wykonywania komend.
Oczywiście pies może nauczyć się „siad”, „waruj”, „zostań” czy przywołania. Jednak za tymi umiejętnościami powinno iść coś znacznie ważniejszego – zdolność komunikowania się i współpracy.
Dlatego w pracy zwracam uwagę na emocje psa, jego poziom pobudzenia, możliwości koncentracji oraz sposób reagowania na człowieka i otoczenie.
W przypadku problemów związanych między innymi z lękiem czy nadmiernym pobudzeniem wykorzystuję odpowiednio dobrane procedury, takie jak odwrażliwianie i przeciwwarunkowanie. Ich celem nie jest „wrzucenie” psa w trudną sytuację i zmuszenie go do jej zniesienia, ale stopniowa zmiana jego reakcji na bodziec przy zachowaniu odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa i komfortu.
Ważne jest dla mnie również wzmacnianie zachowań pożądanych, rozwijanie pewności siebie psa i uczenie go, że współpraca z człowiekiem może być dla niego czymś przewidywalnym i korzystnym.
Każdy trening jest więc jednocześnie obserwacją i nauką. Uczę psa, ale również uczę się jego sposobu komunikowania się ze mną.
Bo pies nie mówi naszym językiem. Mówi ciałem, ruchem, napięciem, odległością, spojrzeniem i zachowaniem. Im lepiej potrafimy ten język odczytać, tym mniej potrzeba nam przymusu, a więcej miejsca pojawia się na świadomą współpracę.
Współpraca z opiekunem
W praktyce bardzo szybko okazuje się, że nie pracuję wyłącznie z psem.
Pracuję z całym zespołem: psem i człowiekiem.
Dlatego jednym z moich najważniejszych zadań jest edukacja opiekuna. Chcę, aby po zakończeniu spotkania nie tylko wiedział, co zrobić, ale przede wszystkim dlaczego ma to zrobić.
Opiekun powinien nauczyć się obserwować swojego psa, rozpoznawać jego emocje i sygnały, odpowiednio reagować oraz przewidywać sytuacje, które mogą prowadzić do problemowego zachowania.
To wymaga cierpliwości, konsekwencji i gotowości do zmiany własnych przyzwyczajeń.
Nie zawsze będzie łatwo. Czasami człowiek musi zaakceptować, że jego wyobrażenie o idealnym psie nie ma wiele wspólnego z psem, którego ma przed sobą.
I właśnie wtedy zaczyna się prawdziwa praca.
Nie nad stworzeniem psa idealnego, ale nad stworzeniem relacji, w której człowiek potrafi zrozumieć psa takim, jaki jest, a pies może nauczyć się bezpiecznie funkcjonować w świecie człowieka.
Sprawdzanie postępów
Każdy plan pracy powinien podlegać ocenie.
Nie wystarczy stwierdzić, że „jest lepiej”. Trzeba wiedzieć, co się zmieniło, w jakich warunkach nastąpiła zmiana i czy można ją utrzymać w codziennym życiu.
Dlatego podczas kolejnych spotkań analizujemy zachowanie psa, reakcje opiekuna oraz jakość ich wzajemnej komunikacji. Sprawdzamy również, czy opiekun potrafi samodzielnie wykorzystać poznane metody w praktyce.
Postęp nie zawsze oznacza, że pies przestaje wykonywać określone zachowanie.
Czasami sukcesem jest to, że reaguje słabiej. Innym razem, że szybciej wraca do równowagi. Czasami największą zmianą jest to, że opiekun zaczyna wcześniej zauważać sygnały wysyłane przez psa i potrafi odpowiednio zareagować.
Dlatego postęp należy oceniać nie tylko przez pryzmat końcowego zachowania psa, ale również poprzez zmianę całej relacji pies–człowiek.
Na każdym etapie ustalamy kolejne cele. Nie po to, żeby bez końca prowadzić trening, lecz po to, aby wiedzieć, dokąd zmierzamy.
Najważniejszy cel
Ostatecznie moja praca nie polega na tym, żeby pies wykonywał jak najwięcej poleceń.
Nie chodzi również o to, aby człowiek nauczył się kontrolować każde zachowanie swojego psa.
Chodzi o coś znacznie trudniejszego – o stworzenie takiej relacji, w której człowiek zaczyna rozumieć psa, a pies może nauczyć się rozumieć człowieka.
Bo posłuszeństwo może być efektem treningu.
Współpraca jest efektem relacji.
I właśnie tę relację uważam za jeden z najważniejszych fundamentów pracy z psem.
